בס"ד

EEN GEDACHTE OVER PARSHAT BO 5785

EEN GODDELIJKE LES OVER VRIJE WIL EN BEROUW

Exodus 10:1-2

1 En de HEERE zei tot Mozes: ‘Ga naar Farao, want Ik heb zijn hart en het hart van zijn dienaren verhard, opdat Ik Mijn tekenen in hun midden zou tonen.’; וַיֹּ֤אמֶר ד' אֶל־משֶׁ֔ה בֹּ֖א אֶל־פַּרְעֹ֑ה כִּֽי־אֲנִ֞י Algemene voorwaarden שִׁתִ֛י אֹֽתֹתַ֥י אֵ֖לֶּה בְּקִרְבּֽוֹ
2 En opdat gij aan uw zoon en aan uw kleinzoon zult vertellen wat Ik in Egypte heb gedaan en welke wonderen Ik onder hen heb verricht, opdat gij zult weten dat Ik de Heer ben.'’ וּלְמַ֡עַן תְּסַפֵּר֩ בְּאָזְנֵ֨י בִנְךָ֜ וּבֶן־בִּנְךָ֗ Algemene voorwaarden אֲשֶׁר־שַׂ֣מְתִּי בָ֑ם וִֽידַעְתֶּ֖ם כִּֽי־אֲנִ֥י ד'’

Het verhaal van de confrontatie tussen Mozes en Farao in Exodus 10:1-2 geeft inzicht in de relatie tussen de menselijke vrije wil en Gods soevereiniteit. In deze verzen draagt God Mozes niet alleen op om naar Farao te gaan, maar ook om met Hem mee te gaan. Dit symboliseert Gods actieve betrokkenheid en controle over de situatie.

God verklaart dat Hij het hart van Farao en zijn dienaren heeft verhard, wat impliceert dat Farao's verzet tegen het laten gaan van de Israëlieten niet het gevolg is van Mozes' falen, maar van de goddelijke voorzienigheid. Dit is een cruciale boodschap om Mozes gerust te stellen dat Gods plan zich ontvouwt, ongeacht Farao's reacties.

De specifieke instructie om deze tekenen "in zijn midden" te plaatsen, benadrukt de persoonlijke confrontatie met Farao. Dit doet denken aan Farao's eerdere houding in Exodus 5:2, waar hij zich afvroeg: "Wie is de HEER, dat ik naar Zijn stem zou luisteren om Israël te laten uitdrijven?" Farao erkent God, Hashem, niet als een bovennatuurlijke kracht en probeert elk van de plagen te verklaren als natuurlijke verschijnselen of het werk van magie.

2 En de farao zei: 'Wie is de Heer, dat ik naar Zijn stem zou luisteren om Israël te laten gaan? Ik ken de Heer niet, en bovendien zal ik Israël niet laten gaan.'‘ וַיֹּ֣אמֶר פַּרְעֹ֔ה מִ֤י ד' אֲשֶׁ֣ר אֶשְׁמַ֣ע בְּקֹל֔וֹ לְשַׁלַּ֖ח אֶת־יִשְׂרָאֵ֑ל לֹ֤א יָדַ֨עְתִּי֙ אֶת־ד'וְגַ֥ם אֶת־יִשְׂרָאֵ֖ל לֹ֥א אֲשַׁלֵּֽחַ

Waarom moet Mozes dan waarschuwen als het hart van de farao verhard is? De waarschuwing dient als een getuigenis voor toekomstige generaties, een les die van vader op zoon wordt doorgegeven. Het doel is niet alleen om de farao te overtuigen, maar ook om Gods tekenen en wonderen aan de nakomelingen door te geven, zodat zij zullen weten dat Hij de HEER is.

Een van de 'tekenen' die God aan Farao toont, is dat een mens alleen vrije wil heeft omdat God die hem schenkt. Farao wordt als het ware gestraft voor zijn eigen zonde. Hij zei: "Ik doe wat ik wil. Wie is God dat ik naar Hem zou luisteren?" En nu handelt God op Zijn eigen manier, terwijl Farao onbewust Zijn wil volgt.

De complexe vraag rijst: als God het hart van Farao verhard heeft, waarom zou Mozes hem dan waarschuwen? De interpretaties van Maimonides (Rambam – Hilchos Teshuvah Hoofdstuk 6, Wet 8) en Rashi (over Exodus 7:3) bieden verschillende perspectieven. Maimonides is van mening dat Teshuvah (Berouw) was onmogelijk voor Farao, omdat God hem als straf voor zijn goddeloosheid het vermogen tot berouw had ontnomen. Rashi legt echter uit dat dit pas vanaf de zesde plaag gold; tijdens de eerste vijf plagen verhardde Farao zijn hart, waardoor berouw nog steeds mogelijk was, maar steeds moeilijker werd. Beide interpretaties benadrukken het belang van het getuigen van Gods macht en de blijvende mogelijkheid tot berouw, zelfs in moeilijke omstandigheden.


De Rambam richt zich op een natuurlijk perspectief. Iemand kan zo verstrikt raken in zijn eigen zonde, rechtvaardigheid en ego dat berouw onmogelijk lijkt. Vergelijkbaar met een verslaafde die, ondanks dat hij weet dat zijn gedrag verkeerd is, ermee doorgaat vanwege steeds aanwezige "logische" excuses. Farao weigerde herhaaldelijk het volk te laten gaan, omdat hij de vernedering niet kon verdragen en volhardde in zijn dwaling. Dit natuurlijke gedrag, voortkomend uit zijn ego, maakte berouw voor hem onmogelijk.

Rashi bekijkt de situatie vanuit een bovennatuurlijk perspectief. Normaal gesproken zou de farao geen berouw hebben getoond, maar wanneer iemand in nood verkeert, kan hij soms meer bereiken dan normaal. Een voorbeeld hiervan is het verhaal van een vader die zijn dochter onder een auto vast zag zitten. Zonder aarzeling tilde hij de auto gedeeltelijk op om zijn dochter te bevrijden, iets wat hij onder normale omstandigheden nooit zou kunnen doen. Dit principe, waarbij stress en angst ons fysieke lichaam tot meer in staat stellen dan normaal, geldt ook voor onze ziel. Als de ziel werkelijk onder druk staat, kan ze een vorm van berouw tonen die anders onmogelijk zou zijn. Dit geldt ook voor de farao; de plagen hadden zijn ziel tot berouw kunnen aanzetten als hij zich had gerealiseerd hoe groot God was, dat God de natuur overstijgt en macht over hem heeft.

De parallellen met koning Manasse laten zien dat zelfs in schijnbaar hopeloze situaties berouw mogelijk is, afhankelijk van de bereidheid van het individu om nederigheid te tonen. Farao klampt zich echter vast aan zijn ego en weigert de grootheid van God te erkennen. (2 Kronieken hoofdstuk 33)

Maar de farao deed dit niet. Rav Kook wijst erop dat de farao, ondanks het feit dat hij zag dat God sterker was dan hij, met diverse irrationele argumenten deze realiteit bleef ontkennen. Hij bleef zichzelf ervan overtuigen dat hij niet door God geschapen was, maar dat hij de controle had, zoals we lezen in Ezechiël 29:3.

3 Spreek en zeg: Zo spreekt de HEER Hashem: Zie, Ik ben tegen u, Farao, koning van Egypte, de grote draak die midden in zijn rivieren ligt, die gezegd heeft: Mijn rivier is van Mij, en Ik heb hem voor Mijzelf gemaakt. גדַּבֵּ֨ר וְאָמַרְתָּ֜ כֹּֽה־אָמַ֣ר | אֲדֹקי ד' הִֽנְנִ֚י עָלֶ֙יךָ֙ פַּרְעֹ֣ה מֶֽלֶךְ־מִצְרַ֔יִם Algemene voorwaarden אָמַ֛ר לִ֥י יְאֹרִ֖י וַֽאֲנִ֥י עֲשִׂיתִֽנִי

En om deze reden maakte God de farao en de Egyptenaren die hem steunden belachelijk. Ze hadden niets om trots op te zijn; uiteindelijk zou de wereld moeten erkennen dat er één God en Koning van de Wereld is die alles bepaalt en regeert. Zoals we lezen in Exodus 15:18 en Zacharia 14:9:


18  zullen voor eeuwig en altijd regeren.		 ד' | יִמְלֹ֖ךְ לְעֹלָ֥ם וָעֶֽד

9 En de HEER zal Koning zijn over de hele aarde; op die dag zal de HEER één zijn, en Zijn naam één.		 וְהָיָ֧ה ד' לְמֶ֖לֶךְ עַל־כָּל־הָאָ֑רֶץ בַּיּ֣וֹם הַה֗וּא יִֽהְיֶ֧ה ד' אֶחָ֖ד וּשְׁמ֥וֹ אֶחָֽד

Tijdens het Pesachfeest overdenken Joden deze lessen. Ze vertellen hun kinderen over de wonderen van de Exodus (niet over de spot van de Egyptenaren). Zo werd het verhaal van de Exodus een symbool van verlossing en geloof in Gods bovennatuurlijke vermogens, zelfs wanneer de menselijke logica tekortschiet. Het benadrukt de waarde van Teshuvah (bekering). Zelfs wanneer dit onlogisch of onmogelijk lijkt, staat de weg naar verzoening altijd open. Ware vrije wil is de beslissing om je emunah (geloof) in God te versterken en te verdiepen en erop te vertrouwen dat alles mogelijk is bij Hem.

Leerpunten

1. Gods soevereiniteit en de menselijke reactie

De confrontatie tussen Mozes en de farao legt de spanning bloot tussen Gods soevereiniteit, die het hart van de farao verhardt, en de menselijke verantwoordelijkheid om gehoor te geven aan goddelijke waarschuwingen. Het verhaal benadrukt dat mensen, ondanks goddelijke leiding, verantwoordelijk blijven voor hun keuzes.

2. Levenslessen voor toekomstige generaties

 Mozes' bevel om Farao te waarschuwen, ondanks diens verharde hart, dient als een tijdloos voorbeeld van de plicht om te getuigen van Gods macht en te streven naar gerechtigheid, zelfs wanneer de reactie niet direct positief is.

3. Diverse perspectieven op berouw

 De interpretaties van Rambam en Rashi met betrekking tot het vermogen van de farao tot berouw weerspiegelen de diversiteit van menselijke ervaringen. Dit nodigt uit tot reflectie over de complexiteit van berouw, waarbij sommigen wellicht meer diepgang nodig hebben dan anderen. De nuances benadrukken dat berouw niet eenvoudig is en verschillende benaderingen vereist.


Door Angelique Sijbolts
Met dank aan Rabbi Tuvia Serber voor zijn feedback en B. Yaniger voor de inspiratie en feedback.

Bronnen:

Netivat Shalom

 

Teksten Mechon Mamre


© Copyright, alle rechten voorbehouden. Als je dit artikel leuk vond, moedigen we je aan om het verder te verspreiden.

Onze blogs kunnen tekst/quotes/verwijzingen/links bevatten die auteursrechtelijk beschermd materiaal bevatten van Mechon-Mamre.org, Aish.nl, Sefaria.org, Chabad.orgen/of VraagNoah.orgdie we gebruiken in overeenstemming met hun beleid.