בס"ד

Deze blog is een samenvatting van een gegeven les. Het is ten zeerste aan te raden de volledige les op YouTube te bekijken.

Toenemende vreugde in Adar: humor, spraak en de dunne lijn tussen lachen mét en lachen óm

We zijn nog maar een paar dagen verwijderd van het begin van de Hebreeuwse maand Adar, de maand waarin we Poerim vieren.

Purim herdenkt de gebeurtenissen die beschreven staan in het boek Esther, toen Haman, de eerste minister van het Perzische rijk onder koning Ahasverus, probeerde het Joodse volk in de toen bekende wereld – 127 provincies – uit te roeien. Door wat alleen maar omschreven kan worden als verborgen of 'natuurlijke' wonderen, werd het decreet ongedaan gemaakt en het Joodse volk gered.

Een van de meest opvallende aspecten van het boek Esther is dat Gods naam nergens in de tekst voorkomt. Geen enkele keer. En toch leren onze wijzen dat Poerim juist draait om het herkennen van Gods aanwezigheid achter de schermen – Gods handelen lang voordat we beseffen dat we het nodig hebben.

Esther wordt al lang voordat Haman aan de macht komt in het paleis geplaatst. De genezing gaat de ziekte vooraf. De verlossing is voorbereid voordat de dreiging zich aandient.

Op een dieper niveau onthult het verhaal iets nog veel ingrijpender: het kwaad zelf wordt het mechanisme van verlossing. Haman bewerkstelligt de val van koningin Vashti, waarmee hij de weg vrijmaakt voor Esthers opkomst. Hij bouwt een galg voor Mordechai – en wordt er zelf aan opgehangen. Wanneer de koning vraagt: "Wat moet er gedaan worden voor de man die de koning wil eren?", schetst Haman enthousiast de koninklijke behandeling – om vervolgens te horen te krijgen dat hij die eerbewijzen voor Mordechai moet verrichten.

Elke stap die hij zet, leidt tot zijn eigen ondergang.

Er is zelfs een geliefde midrasjische toevoeging aan het verhaal: terwijl Haman Mordechai door de straten leidt op het paard van de koning, leegt Hamans dochter, in de veronderstelling dat haar vader wordt geëerd, een po over de man die het paard leidt – om er vervolgens achter te komen dat het haar vader is, en niet Mordechai. Toiletgrap? Absoluut. Mijn kinderen zijn dol op dat verhaal. Van vier tot vijfentwintig jaar oud – toiletgrap is onovertroffen.

Maar achter het gelach schuilt iets diepgaands.

Vanaf het moment dat Adar begint…

Onze wijzen leren: “Mi'shenichnas Adar marbin b'simcha” — vanaf het moment dat Adar begint, neemt onze vreugde toe.

Adar is een maand van geluk, omdat het ons eraan herinnert dat God, zelfs wanneer Hij verborgen lijkt, de gebeurtenissen leidt. Die wetenschap brengt troost. Het brengt zekerheid. Het brengt vreugde.

Maar welke rol speelt humor in die vreugde?

Een persoonlijke parabel: De pijn van jicht

Sta me toe iets persoonlijks te delen.

Er bestaat een uitdrukking die "mannengriep" wordt genoemd – het idee dat mannen volledig uitgeschakeld raken door een simpele verkoudheid. Ik ben er wel eens van beschuldigd dat ik eraan lijd. Mijn vrouw stopt me dan vriendelijk in bed met een glas warme citroen met honing en zegt: "Tot over drie dagen."“

Maar op een dag ervoer ik echte pijn – het soort pijn waar je van gaat kronkelen. Mijn voet zwol op tot twee keer zijn normale omvang. Röntgenfoto's lieten geen breuken zien. Uiteindelijk stelde de dokter de diagnose jicht vast – urinezuurkristallen in de gewrichten. Hij vertelde me dat het tot de pijnlijkste aandoeningen behoort die er zijn.

Hij behandelde de symptomen met krachtige medicijnen. Maar belangrijker nog, ik vroeg hem: Waardoor is dit veroorzaakt? Hoe kan ik dit voorkomen?

Hij legde de voedingsfactoren uit die de problemen kunnen veroorzaken en schreef preventieve maatregelen voor op de lange termijn.

De rabbijn bekend als Rabbi Yisrael Meir Kagan (de Chofetz Chaim) gebruikt precies dit soort analogieën wanneer hij het over negatieve taal heeft. Wanneer we slecht over anderen spreken, is dat een symptoom. Als we alleen onze mond behandelen – door af en toe een opmerking in te houden – voeren we eindeloze gevechten.

In plaats daarvan moeten we ons afvragen: wat is de wortel?

Hij noemt zeven factoren die tot schadelijke uitspraken leiden:

  1. Woede en irritatie
  2. Spot en grappen
  3. Arrogantie (inclusief een laag zelfbeeld)
  4. Wanhoop
  5. Sociale druk
  6. Een gewoonte om te klagen
  7. Onwetendheid — denken dat het gedrag is toegestaan.

Aan deze lijst zouden we in de moderne tijd verveling kunnen toevoegen.

Vandaag wil ik het hebben over spot en humor.

Het tweesnijdende zwaard van humor

Van nature ben ik sarcastisch. Britse sarcasme kan scherp zijn – soms té scherp. Humor slaat al snel om in het vertrappen van anderen.

En toch heeft de Joodse humor ons door ballingschap, pogroms, vervolging en lijden heen geholpen. Veel Joodse humor lacht de tegenspoed in het gezicht: "Jullie mogen ons onderdrukken, maar wij zullen jullie te slim af zijn."“

Humor heeft een helende werking.

De Talmoed vertelt over Rabbi Beroka, die eens aan de profeet Elia vroeg welke mensen op de markt de hoogste regionen van de hemel zouden verdienen.

Elia wees naar twee narren.

Rabbi Beroka was verbaasd. Waarom komieken?

Ze legden uit: "Als we iemand zien die depressief is, vrolijken we hem of haar op. Als we mensen zien ruziemaken, brengen we vrede door middel van humor."“

De Talmoed plaatst deze narren op hetzelfde spirituele niveau als een gevangenisbewaker die zijn leven riskeerde om kwetsbare vrouwen te beschermen en Joodse leiders in het geheim te waarschuwen voor dreigende aanvallen.

Zeventienhonderd jaar geleden erkenden de wijzen al wat de moderne wetenschap nu bevestigt: lachen geneest.

Maar alleen bij correct gebruik.

Met lachen, niet om lachen.

De test is eenvoudig:

Zou de persoon over wie de grap gaat met ons meelachen?

Als de humor gebaseerd is op het vernederen van iemand – zelfs op subtiele wijze – dan gaat het te ver.

Een student vroeg haar eens of ze een grappig voorval kon navertellen over een vriendin die was gevallen terwijl ze zich aan een buspaal vastklampte. Het was hilarisch – totdat we bedachten dat haar vriendin overgewicht had. Het verhaal zou dan gemakkelijk kunnen omslaan van situationele humor naar spot over het lichaam.

De intentie is belangrijk. De context is belangrijk. De gevolgen zijn belangrijk.

Ook racistische humor is zeer problematisch. Elke cultuur heeft zijn doelwitten. Maar grappen die verdeeldheid zaaien en kleineren, ondermijnen de eenheid. Humor moet verheffen, niet fragmenteren.

En wat te denken van grappen?

Grappen voegen een extra ethische laag toe.

Er bestaat een verbod genaamd ona'at devarim — pijn veroorzaken door middel van woorden. Veel grappen draaien om het opwekken van paniek of angst vóór de 'onthulling'.“

Zelfs als er opluchting volgt, hoe zit het dan met het lijden in die momenten? Hoe zit het met de woede of vernedering die daartussenin ontstaat?

Als humor vereist dat iemand daadwerkelijk angst of schaamte ervaart, wordt het ethisch gezien twijfelachtig.

Grappen waarbij de toeschouwers zich vermaken zonder dat het slachtoffer erdoor wordt geschaad, zijn nog beter. Humor die verrast zonder traumatiserend te zijn.

Het doel is niet om humor uit te bannen. Integendeel, het jodendom hecht er grote waarde aan. Er bestaat in Israël zelfs een beroep dat bekend staat als ziekenhuisclown – mensen die zijn opgeleid om patiënten, vaak kinderen, vreugde te brengen. Onderzoek bevestigt wat onze wijzen al lang geleden begrepen: geluk bevordert genezing.

De uitdaging van Adar

Aan het begin van Adar worden we aangespoord om de vreugde te vergroten.

Laten we dat weloverwogen doen.

Laten we gul zijn met onze humor.
Laat het groeien, niet afbreken.
Laat het helen, niet vernederen.

Omdat de Talmoed leert dat zij die anderen door middel van lachen uit de duisternis halen, de hoogste regionen van de Hemel verdienen.

En dat is geen kleinigheid.

Talk van Rabbi Menachem Salasnik


© Copyright, alle rechten voorbehouden. Als je dit artikel leuk vond, moedigen we je aan om het verder te verspreiden.

Onze blogs kunnen tekst/quotes/verwijzingen/links bevatten die auteursrechtelijk beschermd materiaal bevatten van Mechon-Mamre.org, Aish.nl, Sefaria.org, Chabad.orgen/of VraagNoah.orgdie we gebruiken in overeenstemming met hun beleid.